پیچ و خم تولید واکسن و داروی کرونا

از زمان آغاز بیماری تنفسی ناشناخته در چین در روزهای پایانی سال میلادی و شروع همه گیری و مرگ ومیرهای ناشی از کرونا ویروس جدید، مردم جهان نگران از آنچه در ادامه مبارزه با این ویروس پیش خواهد آمد، نگاهشان را به اخبار و اعلان های نهادهای بین المللی مرتبط مانند سازمان بهداشت جهانی دوختند تا علاوه بر آگاهی از شرایط به وجود آمده و روند پیشرفت آن، از آخرین نتایج تحقیقات محققان در مورد این ویروس تازه شناخته شده، راه های پیشگیری از آن و همچنین توسعه روش های درمانی آن آگاه شوند. با جست وجویی در دنیای وب و وبگاه های مجلات معتبر علمی متوجه می شویم با آغاز این همه گیری گسترده، محققان بسیاری از پژوهشگاه ها و مراکز تحقیقاتی پزشکی سراسر دنیا، طرح های تحقیقاتی خود را متوقف کرده و تمرکز خود را به شناسایی این ویروس تازه وارد و راه های مقابله با آن متمرکز کرده اند. اما محققان در حال توسعه چه روش های درمانی و ابزارهایی برای مقابله با این ویروس جدید هستند؟ در ادامه با نگاهی به گزارش های منتشر شده در منابع خبری علمی معتبر، پیشرفت برخی از این طرح های تحقیقاتی را بررسی خواهیم کرد.

در روزهای ابتدایی شناسایی ویروس مرموز چین به عنوان عضو جدید خانواده کرونا ویروس ها – خانواده ای که برخی از اعضای آن که پیشتر همه گیری های بزرگی در چین(سارس)  و خاورمیانه (مرس) ایجاد کرده بودند – و شباهت بالای ژنتیکی میان این ویروس ها با ویروس جدید، تصور می شد احتمالا داروها و واکسن های تولید شده برای آنها در برابر همه گیری ویروس کرونای جدید (۲۰۱۹-nCoV یا COVID-۱۹) نیز موثر واقع شود. اما نتایج بررسی های دقیق تر حاکی از آن بود که همین تفاوت های اندک میان ساختار ژنتیکی این ویروس جدید با ویروس های قبلی موجب می شود واکسن های طراحی شده قبلی در برابر آن موثر نباشد. بنابراین محققان باید به سرعت مسیرشان را به سمت طراحی، تولید و بررسی داروهای جدید برای مقابله هرچه سریع تر با این ویروس تغییر می دادند. دارو یا واکسنی که آن قدر دقیق طراحی شود کارایی اش با درصد بالایی تضمین شده باشد و مراحل تولید پیچیده و گران قیمتی نیز نداشته باشد تولید انبوه آن به راحتی امکان پذیر باشد.

بازمصرف داروهای عفونت های تاییدشده

از آنجا که تولید دارو یا واکسن جدید مستلزم گذراندن مراحل بررسی طولانی در سطوح آزمایشگاهی، مدل های حیوانی و بررسی بالینی هستند، گروهی از محققان تمرکزشان را از داروهای ضد کرونایی به داروهای ضد ویروسی یا عفونت های دیگر تغییر دادند. این بار اول نیست که چنین اتفاقی می افتد. به طور کلی در همه گیری های گسترده یکی از اولین گام ها برای فراهم کردن داروی موثر در زمان بسیار کوتاه، بررسی کارایی داروهای تولیدشده بیماری های مشابه برای بیماری جدید است. به این ترتیب در صورتی که هرکدام از داروهای مجوز گرفته موجود بتوانند با این ویروس مقابله کنند، می تواند بلافاصله با تولید انبوه در زمان کوتاهی در اختیار تمام بیماران در نقاط مختلف دنیا قرار بگیرد تا هرچه سریع تر از گسترش بیشتر این ویروس جلوگیری شود. چنین اقدامی در همه گیری های سارس و مرس نیز صورت گرفته بود و ترکیبی از برخی داروهای ضد ویروسی برای بیماران سارس نتایج موثری داشت.

این بار نیز محققان به فکر بررسی داروهای ضد ویروسی قوی افتادند که در حال حاضر برای مقابله با ویروس های کشنده اچ آی وی، مالاریا و ابولا در حال تولید هستند. به امید این که شاید برخی ویژگی های آنها بتواند برای مقابله با این ویروس جدید نیز کارساز باشد.

یکی از این داروها نوعی داروی ضد ویروسی است که برای بیماران مبتلا به اچ آی وی مورد استفاده قرار می گیرد. این دارو که کالترا (Kaletra) نام دارد، ترکیبی از دو داروی ضد ویروسی لوپیناویر (lopinavir) و ریتوناویر (ritonavir) است. عملکرد این دارو غیرفعال کردن آنزیمی است که در بلوغ ویروس نقش دارد. داروی دوم داروی جدیدی برای ویروس ابولا به نام رمدسیویر (remdesvir) است که در شیوع گسترده این بیماری در سال ۲۰۱۸ تولید شد اما در مرحله کارآزمایی بالینی خیلی موثر واقع نشده بود. عملکرد این دارو مختل کردن فعالیت ماده ژنتیکی ویروس است. این دارو نیز روی گروهی از ۲۰۰ بیمار مبتلا به ویروس کرونای جدید در حال بررسی است. به گفته سازمان جهانی بهداشت، نتایج نهایی از بررسی های بالینی این دو دارو تا حدود سه هفته دیگر به صورت رسمی اعلام خواهد شد.

داروی سوم در فهرست داروهای ضد ویروسی کلروکین فسفات است که به صورت گسترده در سراسر جهان برای مبارزه با مالاریا مورد استفاده قرار می گیرد. کارایی این دارو نیز در چین مورد بررسی قرار گرفت تا شاید با عملکردی که در برابر نفوذ ناپذیری سلول ها در برابر انگل مالاریا ایجاد می کند، بتواند سلول ها را در برابر ورود ویروس جدید کرونا نیز مقاوم کند. همان طور که می دانید ویروس ها خارج از سلول میزبانشان هیچ عملکردی ندارند و نمی توانند مانند سایر عوامل بیماری زا تکثیر شوند. بنابراین این دارو عملا از تکثیر ویروس در بدن فرد مبتلا و در نهایت از ایجاد بیماری جلوگیری خواهد کرد. پیش از این گزارش هایی از تحقیقات استفاده از این دارو برای بیماران سارس منتشر شده بود. نتایج مرحله بررسی آزمایشگاهی این دارو در نمونه های کشت سلول در مجله معتبر علمی سل (Cell) از کارآمدی این دارو در جلوگیری از ورود ویروس به سلول خبر داد. اما هرچقدر هم این داروها در بررسی های آزمایشگاهی مانند کشت سلول و مدل های حیوانی در برابر این ویروس موثر باشند باز هم باید کارایی هر سه این داروها در کارآزمایی بالینی بیماران بررسی می شد تا هم میزان تجویز دوز موثر دارو مشخص شود و هم مجوز لازم برای تجویز گسترده آنها برای تمام بیماران اخذ شود. درنهایت هفته گذشته سان یان رانگ، قائم مقام مدیرکل مرکز ملی توسعه زیست فناوری چین در کنفرانس خبری اعلام کرد اکثریت قریب به اتفاق محققان معتقدند این دارو اثر مثبتی بر درمان بیماران کرونای جدید دارد و بهتر است به سرعت در شیوه نامه چگونگی برخورد با بیماران کرونای جدید مراکز بهداشتی و درمانی قرار بگیرد.

تلاش برای ساخت واکسن کووید-۱۹

در کنار یافتن روش درمانی مناسب برای مقابله با این ویروس، برخی از تحقیقات برای توسعه واکسنی کارآمد جهت محدود کردن گسترش این بیماری در دستور کار گروه های تحقیقاتی در سراسر دنیا قرار گرفته است.

معمولا همه گیری های ویروسی این چنینی ناگهان شعله ور شده و مثل آتش سوزی های گسترده در مدت کوتاهی به شکل شگفت آوری پراکنده می شود، اما به یک باره هم ناپدید می شود. واکسن معمولا از ویروس کشته شده، ضعیف شده، یا برخی پروتئین های تخلیص شده آنها برای ایجاد این شبیه سازی استفاده می شود. واکسن های تولید شده به این روش ها معمولا دو تا سه سال زمان برای عبور از مراحل تولید و بررسی تا ورود به بازار خواهند داشتY بنابراین شیوه های معمول برای تولید واکسن ها نمی تواند برای مقابله با چنین ویروسی موثر باشد. تکثیر ویروس در این حجم که بتواند برای تولید میزان کافی واکسن مورد نیاز برای این جمعیت گسترده مورد استفاده قرار بگیرد علاوه بر زمانبر بودن نیاز به آزمایشگاه هایی با سطح ایمنی بسیار بالا به تعداد زیاد خواهد داشت. بنابراین محققان باید از شیوه های تازه تری برای تولید واکسن موثر در برابر این ویروس در بازه زمانی کوتاه استفاده کنند.

 پروتئین ها سیستم ایمنی را هوشیار می کنند!

بر اساس اطلاعات منتشر شده در حال حاضر شرکت های داروسازی متعددی در حال تحقیق و بررسی هستند. از میان آنها یکی از شرکت های دارویی در ایالات متحده در حال بررسی واکسن جدیدی علیه این ویروس است. این گروه از محققان با شناسایی بخش های مهم تحریک کننده سیستم ایمنی یا به اصطلاح بخش های ایمونوژن ویروس با روش های جدید بیوانفورماتیک، الگوی ژنتیکی آن را در ژنوم ویروس شناسایی کرده و ژن مسوول آن را به صورت مصنوعی به باکتری های آزمایشگاهی منتقل می کنند. از آنجا که کشت باکتری ها و تکثیرشان در آزمایشگاه به مراتب ساده تر و بی خطرتر از کشت ویروس های بیماری زاست، می توان با سرعت بیشتری پروتئین حاصل از ژن مورد نظر را تخلیص و برای تولید واکسن استفاده کرد. با این روش با صرف چند ساعت می توان طراحی را انجام داد و در چند ماه می توان حجم مورد نیاز از پروتئین ایمنی زا را تولید کرد. این واکسن از نیمه بهمن وارد مراحل بررسی در مدل حیوانی شده است و محققان امیدوارند که در ابتدای تابستان آماده بررسی های بالینی شود که باز هم زمانی طولانی برای مقابله با این موج خروشان بیماری است.

 نامه ای به سلول ها برای تحریک ایمنی

گروهی دیگر از محققان دانشگاه کمبریج و مرکز ملی آلرژی و بیماری های عفونی ایالات متحده و یک شرکت داروسازی نیز در حال توسعه واکسنی بر پایه آران ای پیام رسان (messenger RNA) هستند که بدن را وارد فرآیند تولید پروتئین های واکسنی می کند.

آران ای پیام رسان، مولکول های حد واسطی هستند که پس از نسخه برداری از روی مولکول دی ان ای دستور ساخت پروتئین را به ماشین های سلولی می دهند. بنابراین اگر مولکول پیام رسان حدواسط، حامل نسخه ژنی پروتئین های ویروسی باشد می تواند به ماشین سلولی سلول های بدن دستور ساخت پروتئین های ویروسی را بدهد. این پروتئین ها به تنهایی ویژگی بیماری زایی را نخواهند داشت اما می تواند با تحریک سیستم ایمنی بدن آن را برای مواجهه با ویروس واقعی آماده کند. این روش به دلیل این که مرحله تولید پروتئین را از مراحل ساخت واکسن حذف می کند هم از لحاظ اقتصادی و هم از لحاظ زمانی بسیار به صرفه تر خواهد بود. در واقع در این تحقیقات پژوهشگران بیش از آن که فقط به فکر تولید واکسن کرونای جدید باشند به فکر توسعه روشی نوین برای تولید سریع واکسن های موثر برای همه گیری های ناگهانی در آینده هستند. مسوول این طرح اعلام کرده است که این واکسن طی چند ماه آینده آماده بررسی های بالینی خواهد بود.

 گیراندازی ویروس در کلاف پروتئینی

گروهی دیگر از محققان با توجه به ساختار سه بعدی پروتئین های سطحی ویروس کرونای جدید که ۳۰ بهمن ۹۸ در نشریه معتبر ساینس (Science) منتشر شد به نکته جدیدی پی بردند. پروتئین های سطحی مهم ترین ابزار بیماری زایی ویروس ها هستند و ویروس ها با اتصال این زائده های سطحی به گیرنده های سطح سلول میزبان وارد آن سلول می شوند. در خصوص کرونای جدید این پروتئین در هنگام اتصال، تغییری در ساختار خود ایجاد می کند. محققان دانشگاه کوئینزلند استرالیا می خواهند از همین ویژگی برای تولید واکسن علیه این ویروس بیماری زا استفاده کنند. این گروه از یک سال پیش بر توسعه واکسن های کلاف های پروتئینی در برابر بیماری های گوناگون متمرکز شده بودند. هدف این گروه از واکسن ها تولید پروتئین هایی است که با اتصال به پروتئینی که هدف قرار داده شده، ساختار آن را تغییر داده و عملکرد آن را غیرفعال می کنند. در مورد ویروس کرونای جدید این گروه تحقیقاتی در نظر دارد با تولید پروتئین هایی که به پروتئین های سطحی ویروس متصل می شود، مانع تغییر شکل آن برای اتصال ویروس به سلول و بیماری زایی اش شود، کلاف پروتئینی ایجاد شده به سرعت سیستم ایمنی را برای ترشح آنتی بادی تحریک کرده و به این ترتیب ویروس را منهدم خواهد کرد.

از آنجا که سازوکار اصلی این واکسن های کلاف پروتئینی مشابه هم است، طراحی و تولید اولیه آن در چند روز امکان پذیر بوده و در ماه های آتی آماده بررسی بالینی خواهد بود. هرچند ورود هر واکسن جدیدی به بازار به صورت انبوه چند سال زمان برای تایید نیاز خواهد داشت اما به دلیل بحران به وجود آمده تلاش شده تا مسیر تولید واکسن با سرعت بیشتری پیش برود. با این وجود به گفته دکتر مونرو، هدایتگر این طرح تحقیقاتی، همچنان ورود هر واکسنی به بازار حداقل یک سال زمان خواهد برد. وی توضیح می دهد: «گرچه حتی این زمان هم از نظر کسانی که در معرض این شیوع گسترده هستند قابل قبول نیست، اما با تمام توان در تلاشیم مدت ارائه واکسن را کاهش دهیم.»

تزریق سرباز  آماده به بدن

حتی اگر واکسن ها مراحل بررسی را با موفقیت بگذرانند و به دلیل شرایط بحرانی بدون روال قانونی معمول مجوز ورود به بازار را دریافت کنند، باید به این موضوع توجه داشته باشیم که پس از تزریق واکسن تا تحریک کامل سیستم ایمنی بدن یک هفته زمان نیاز خواهد بود. بنابراین در شرایط بحرانی شاید توسعه واکسن در کاهش سریع بیماری چندان موثر نباشد. تجربه محققان در همه گیری های گذشته نظیر سارس، ابولا و مرس نشان داده است استفاده از آنتی بادی های تولید شده علیه ویروس در بدن بیماران بهبود یافته علاوه بر اثر پیشگیری می تواند به تسریع روند بهبودی بیماران نیز کمک کند. در حقیقت این آنتی بادی ها مانند سربازانی هستند که پیش از این برای مبارزه با دشمن ویژه خود مجهز شده اند و بدون فوت وقت به جنگ دشمن خواهند رفت.

به همین جهت گروهی از محققان برای مقابله با کرونای جدید نیز به فکر استفاده از آنتی بادی های تولید شده علیه ویروس افتادند. از آنجا که استخراج آنتی بادی از سرم خون بیماران بهبود یافته سخت، هزینه بر و ناکافی خواهد بود، یکی از شرکت های داروسازی با استفاده از موش های آزمایشگاهی ویژه ای که قادر به تولید آنتی بادی های کامل انسانی در بدن خود هستند، در حال توسعه آنتی بادی های انسانی برای مقابله با این ویروس هستند. این گروه تحقیقاتی به محض این که بتوانند مراحل تولید را با موفقیت طی کنند به سرعت وارد مرحله بررسی کارایی آنتی بادی های تولیدی در مواجهه با ویروس در حیوان مدل و بیماران خواهند شد. با وجود سهولت بیشتر، تولید این حجم از سرم خون موش که بتواند برای جمعیت گسترده مواجه شده با کرونا کفایت کند، چندان آسان نخواهد بود.

منصور سرلک

Next Post

پیشگیری از ابتلا به ویروس کرونا برای کارمندان

ج مارس 6 , 2020
  در مسیر تردد تا اداره در وسایل حمل و نقل عمومی از لمس وسایل و سطوح عمومی بپرهیزید، از دستکش یکبار مصرف استفاده کنید و بلافاصله پس از رسیدن دستان خود را شسته و یا ضد عفونی کنید. مواظب باشید تا شستشوی کامل، دستتان را به چشم، دهان و […]

مطالب داغ

آمار بازدید

وب ساز : منصور سرلک
Call Now Buttonمشاوره تلفنی کرونا